मराठी व्याकरण - समास आणि समासाचे प्रकार | उदाहरणांसह समजून घ्या | समास कसा ओळखावा? ट्रिक्स जाणून घ्या.

मराठी व्याकरणामध्ये 'समास' हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. जेव्हा दोन किंवा अधिक शब्द एकमेकांमधील परस्पर संबंध दाखवणारे प्रत्यय किंवा शब्द गाळून जोडून दिले जातात, तेव्हा त्या शब्दांच्या एकत्रीकरणाला 'समास' असे म्हणतात आणि त्यापासून तयार होणाऱ्या शब्दाला 'सामासिक शब्द' म्हणतात. Types of compounds

​समासामध्ये कोणत्या पदाला (शब्दाला) जास्त महत्त्व आहे, त्यावरून त्याचे चार मुख्य प्रकार पडतात:

​

​1. अव्ययीभाव समास

​या समासात पहिले पद प्रधान (महत्त्वाचे) असते आणि सामासिक शब्दाचा वापर क्रियाविशेषणासारखा केला जातो.

• ​उदाहरणे:
• ​यथाशक्ती: शक्तीप्रमाणे
• ​प्रतिदिन: प्रत्येक दिवशी
• ​आजन्म: जन्मापासून

मुख्य वैशिष्ट्ये:

• ​पहिले पद महत्त्वाचे: या समासात पहिले पद बहुधा एखादे अव्यय किंवा उपसर्ग असते.
• ​क्रियाविशेषणाचे कार्य: सामासिक शब्द वाक्यात क्रिया कशी घडली, हे सांगण्याचे काम करतो.
• ​संस्कृत, फारसी आणि मराठी उपसर्ग: यामध्ये संस्कृत (आ, यथा, प्रति), फारसी (बे, दर, हर, बिन) आणि मराठी शब्दांची द्विरुक्ती वापरली जाते.

​

अव्ययीभाव समासाचे तीन प्रमुख गट:

​१. संस्कृत उपसर्ग असलेले शब्द

​यात शब्दाच्या सुरुवातीला संस्कृत उपसर्ग लागलेले असतात.

• ​आ- (पर्यंत, पासून): आजन्म (जन्मापासून), आमरण (मरणापर्यंत).
• ​यथा- (प्रमाणे): यथाशक्ती (शक्तीप्रमाणे), यथाविधी (विधीप्रमाणे).
• ​प्रति- (प्रत्येक): प्रतिदिन (प्रत्येक दिवशी), प्रतिक्षण (प्रत्येक क्षणाला).

​२. फारसी किंवा अरबी उपसर्ग असलेले शब्द

​यात शब्दाच्या सुरुवातीला विदेशी (फारसी/अरबी) उपसर्ग लागलेले असतात.

• ​दर- (प्रत्येक): दररोज (प्रत्येक दिवशी), दरसाल (प्रत्येक वर्षी).
• ​बे- (शिवाय/विना): बेमालूम (माहिती नसताना), बेदरकार (डरकाठी न बाळगता).
• ​बिन- (शिवाय): बिनचूक (चुकीशिवाय), बिनधोक (धोक्याशिवाय).
• ​हर- (प्रत्येक): हरहमेशा (नेहमी/प्रत्येक वेळी).

​३. शब्दांची द्विरुक्ती (मराठी शब्द)

​कधीकधी मराठी शब्दांची पुनरावृत्ती होऊनही अव्ययीभाव समास तयार होतो.

• ​गावोगावी: प्रत्येक गावी.
• ​दारोदारी: प्रत्येक दारी.
• ​क्षणोक्षणी: प्रत्येक क्षणाला.
• ​पावलापावली: प्रत्येक पावलावर.

अव्ययीभाव समास उदाहरणे 

• यथामती - मतीप्रमाणे संस्कृत (यथा)
• आकंठ - कंठापर्यंत संस्कृत (आ)
• दरमहा - प्रत्येक महिन्याला फारसी (दर)
• बिनशर्त‌ - शर्तीशिवाय फारसी (बिन)
• जागोजागी - प्रत्येक जागी द्विरुक्ती

लक्षात ठेवण्याची सोपी पद्धत:

​जर सामासिक शब्दाला 'आ', 'यथा', 'प्रति', 'दर', 'बिन', 'बे' यांपैकी कोणताही उपसर्ग सुरुवातीला लागलेला दिसला, तर डोळे झाकून तो अव्ययीभाव समास आहे असे समजावे.

​2. तत्पुरुष समास

​या समासात दुसरे पद प्रधान असते. अर्थाच्या दृष्टीने गाळलेला शब्द किंवा विभक्ती प्रत्यय विग्रह करताना सांगावा लागतो.

• ​उदाहरणे:
• ​राजवाडा: राजाचा वाडा (विभक्ती तत्पुरुष)
• ​कष्टसाध्य: कष्टाने साध्य
• ​महादेव: महान असा देव (कर्मधारय समास)

​या समासाचे मुख्य प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत:

​१. विभक्ती तत्पुरुष समास

​ज्या समासाचा विग्रह करताना एका विभक्तीचा प्रत्यय (उदा. चा, ची, चे, ला, त) वापरावा लागतो.

• ​राजपुत्र: राजाचा पुत्र (षष्ठी विभक्ती)
• ​सुखप्राप्त: सुखाला प्राप्त (द्वितीया विभक्ती)
• ​तोंडपाठ: तोंडाने पाठ (तृतीया विभक्ती)
• ​भक्तीवश: भक्तीने वश (तृतीया विभक्ती)

​

२. कर्मधारय समास

​यामध्ये दोन्ही पदे एकाच विभक्तीत (प्रथमा) असतात. यात विशेषण आणि नाम यांचा संबंध असतो.

• ​महादेव: महान असा देव
• ​नीलकमल: निळे असे कमल
• ​विद्याधन: विद्या हेच धन

​

३. द्विगु समास

​ज्या समासातील पहिले पद संख्याविशेषण असते आणि त्यातून एका समूहाचा बोध होतो.

• ​त्रिभुवन: तीन भुवनांचा समूह
• ​नवरात्र: नऊ रात्रींचा समूह
• ​सप्ताह: सात दिवसांचा समूह

​

४. नत्र तत्पुरुष समास

​ज्या समासातील पहिले पद नकारार्थी असते (अ, अन, न, ना, बे, नि यांसारख्या अक्षरांनी सुरू होणारे).

• ​अयोग्य: योग्य नसलेला
• ​अहिंसा: हिंसा नसलेली
• ​निंरोगी: रोग नसलेला

​

५. उपपद (कृदंत) तत्पुरुष समास

​ज्या समासातील दुसरे पद महत्त्वाचे असून ते स्वतंत्रपणे क्रियापद म्हणून वापरता येत नाही.

• ​पंकज: पंकात (चिखलात) जन्माला येणारे
• ​ग्रंथकार: ग्रंथ करणारा
• ​शेतकरी: शेती करणारा

​

६. मध्यमपदलोपी समास

​विग्रह करताना मधली पदे गाळावी लागतात किंवा गाळलेली पदे पुन्हा सांगावी लागतात.

• ​पुरणपोळी: पुरण घालून तयार केलेली पोळी
• ​बटाटेवडा: बटाटे घालून तयार केलेला वडा

​3. द्वंद्व समास

​या समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची असतात. यामध्ये 'आणि', 'व' किंवा 'किंवा', 'अथवा' या उभयान्वयी अव्ययांचा वापर होतो.

• ​उदाहरणे:
  • ​आई-वडील: आई आणि वडील (इतरेतर द्वंद्व)
  • ​पापपुण्य: पाप किंवा पुण्य (वैल्पिक द्वंद्व)
  • ​भाजीपाला: भाजी, पाला व इतर तत्सम वस्तू (समाहार द्वंद्व)

​

द्वंद्व समासाचे मुख्य तीन प्रकार पडतात:

​१. इतरेतर द्वंद्व समास

​ज्या समासाचा विग्रह करताना 'आणि', 'व' यांसुद्धा समुच्चयबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर करावा लागतो, त्याला 'इतरेतर द्वंद्व' म्हणतात. यात दोन्ही पदांचा विचार एकत्रितपणे केलेला असतो.

• ​आईबाप: आई आणि बाप
• ​हरिहर: हरी आणि हर
• ​स्त्रीपुरुष: स्त्री आणि पुरुष
• ​कृष्णार्जुन: कृष्ण आणि अर्जुन

​

२. वैकल्पिक द्वंद्व समास

​ज्या समासाचा विग्रह करताना 'किंवा', 'अथवा', 'वा' यांसारख्या विकल्पबोधक उभयान्वयी अव्ययांचा वापर करावा लागतो, त्याला 'वैकल्पिक द्वंद्व' म्हणतात. यात दोन्हीपैकी एकाच गोष्टीची निवड अपेक्षित असते.

• ​खरेखोटे: खरे किंवा खोटे
• ​पापपुण्य: पाप किंवा पुण्य
• ​न्यायान्याय: न्याय किंवा अन्याय
• ​बरेवाईट: बरे किंवा वाईट

​

३. समाहार द्वंद्व समास

​ज्या समासातील पदांचा विग्रह करताना त्यातील मुख्य पदांच्या अर्थाशिवाय त्याच जातीच्या इतर वस्तूंचाही त्यात समावेश (समाहार) केलेला असतो, त्याला 'समाहार द्वंद्व' म्हणतात.

• ​भाजीपाला: भाजी, पाला व त्यासारख्या इतर वस्तू.
• ​मीठभाकर: मीठ, भाकर व साधे खाद्यपदार्थ.
• ​चहापाणी: चहा, पाणी व इतर फराळाचे पदार्थ.
• ​केरकचरा: केर, कचरा व इतर टाकाऊ वस्तू.

4. बहुव्रीहि समास

​या समासात दोन्ही पदे महत्त्वाची नसून त्यावरून तिसऱ्याच पदाचा बोध होतो. हा सामासिक शब्द त्या तिसऱ्या पदाचे विशेषण म्हणून काम करतो.

• ​उदाहरणे:
• ​नीलकंठ: ज्याचा कंठ निळा आहे असा तो (शंकर)
• ​गजानन: गजाचे (हत्तीचे) आनन (मुख) आहे ज्याला असा तो (गणपती)
• ​लंबोदर: ज्याचे उदर लांब आहे असा तो

​

मुख्य वैशिष्ट्ये:

• ​दोन्ही पदे गौण (कमी महत्त्वाचे) असतात.
• ​सामासिक शब्दाचा विग्रह करताना 'ज्याला', 'ज्याचे', 'ज्याचा', 'ज्यापाशी' यांसारख्या सर्वनामांचा वापर करावा लागतो.
• ​सामासिक शब्द हा नेहमी तिसऱ्या पदाचे विशेषण असतो.

​

बहुव्रीहि समासाचे प्रकार:

​१. विभक्ती बहुव्रीहि:

विग्रह करताना ज्या विभक्तीच्या प्रत्ययांचा उपयोग होतो, त्यावरून हे उपप्रकार पडतात.

• ​द्वितीया बहुव्रीहि: प्राप्तोदक – प्राप्त आहे उदक ज्याला असा तो (गाव).
• ​तृतीया बहुव्रीहि: जितेंद्रिय – जिंकली आहेत इंद्रिये ज्याने असा तो.
• ​चतुर्थी बहुव्रीहि: दत्तभोजन – दिले आहे भोजन ज्याला असा तो.
• ​षष्ठी बहुव्रीहि: लंबोदर – लांब आहे उदर ज्याचे असा तो (गणपती).

​

२. नञ् बहुव्रीहि:

ज्या समासाचे पहिले पद नकारार्थी असते (अ, अन, न, नि अशा उपसर्गांनी सुरू होते).

• ​उदाहरणे:
  • ​अनंत: ज्याला अंत नाही असा तो.
  • ​अव्यय: ज्याला व्यय नाही असे ते.
  • ​निर्धन: निघून गेले आहे धन ज्याच्यापासून असा तो.

​

३. सहबहुव्रीहि:

ज्या समासाचे पहिले पद 'स' किंवा 'सह' असे असून तो सामासिक शब्द विशेषणाचे कार्य करतो.

• ​उदाहरणे:
  • ​सपरिवार: परिवारासह आहे असा जो.
  • ​सफल: फलासह आहे असे जे.
  • ​सादर: आदरासह आहे असा जो.

​

४. प्रादि बहुव्रीहि:

ज्या समासाच्या सुरुवातीला प्र, परा, अप, दूर, सु, वि असे उपसर्ग असतात.

• ​उदाहरणे:
• ​सुमुख: सुंदर आहे मुख ज्याचे असा तो.
• ​प्रबळ: अधिक बळवान आहे असा जो.
• ​विगुणी: निघून गेले आहेत गुण ज्याच्यापासून असा तो.

बहुव्रीही समासाची उदाहरणे

• चक्रपाणी - चक्र आहे पाणीत (हातात) ज्याच्या असा तो विष्णू
• नीलकंठ - निळा आहे कंठ ज्याचा असा तो शंकर
• गजानन - गजाचे (हत्तीचे) आनन (मुख) आहे ज्याला असा तो गणपती
• वक्रतुंड - वक्र आहे तुंड (तोंड) ज्याचे असा तो गणपती
• निष्कलंक - नाही कलंक ज्याला असा तो सज्जन / निष्पाप

टीप: 'कर्मधारय' आणि 'बहुव्रीहि' मध्ये कधीकधी गोंधळ होऊ शकतो. पण लक्षात ठेवा, जर तो शब्द केवळ वर्णन करत असेल तर 'कर्मधारय' आणि जर तो शब्द तिसऱ्याच व्यक्तीला सूचित करत असेल तर तो 'बहुव्रीही' असतो.

 

5. द्विगु समास

द्विगु समास हा 'तत्पुरुष' समासाचाच एक उपप्रकार (कर्मधारय समासाचा एक भाग) आहे. हा समास ओळखणे अतिशय सोपे असते.

​जेव्हा कर्मधारय समासातील पहिले पद हे संख्याविशेषण असते आणि त्या सामासिक शब्दातून एका समुच्चयाचा (Group) बोध होतो, तेव्हा त्यास 'द्विगु समास' असे म्हणतात.

​

मुख्य वैशिष्ट्ये:

• ​पहिले पद नेहमी संख्या (Number) असते.
• ​हा समास नेहमी एकवचनात असतो.
• ​या शब्दातून एका विशिष्ट समूहाचा किंवा समुदायाचा अर्थ व्यक्त होतो.

​उदाहरणे

• नवरात्र 
• त्रिभुवन 
• पंचकोन 
• सप्ताह 
• त्रिदल 
• चातुर्मास

लक्षात ठेवण्यासाठी टीप:

​द्विगु समासाला 'संख्यापूर्व पद तत्पुरुष समास' असेही म्हणतात. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने लक्षात ठेवा की, जर सामासिक शब्दातून तिसऱ्याच व्यक्तीचा बोध होत असेल (उदा. दशमुख - ज्याला दहा मुखे आहेत असा तो - रावण), तर तो द्विगु नसून बहुव्रीहि समास असतो. मात्र, जेव्हा केवळ समूहाचा बोध होतो, तेव्हा तो द्विगु समास असतो.