गॅजेटचे रेडिएशन ठरतेय घातक

हल्ली यूजर स्मार्टफोनपासून एक मिनिटही दूर राहू शकत नाहीत, ही वस्तुस्थिती आहे. त्यामुळे मोबाइलचे रेडिएशन हा एक कळीचा मुद्दा होऊन बसला आहे. मोबाइलच्या अतिवापराचे केवळ माणसांवरच नाही, तर पशुपक्ष्यांवर आणि एकंदरीतच पर्यावरणावरही दुष्परिणाम होत असल्याचे दिसून आले आहे. मोबाइलचा अतिवापर सायलेंट किलरप्रमाणे काम करतो. रेडिएशनमुळे मानसिक अस्वस्थतेसमवेत अन्य घातक व्याधीही जडण्याची शक्यता आहे. 'इंडियाज नॅशनल स्पेसिफिक ऑब्जर्व्हेशन रेट लिमिट'नुसार मोबाइलचे रेडिएशन कमाल १.६ वॉट प्रति किलोग्रॅमपेक्षा अधिक असू, नये असे संकेत आहेत. त्यातच चिनी कंपन्यांमध्ये आपले मोबाइल वेगाने भारतीय बाजारपेठेत दाखल करण्याची जीवघेणी स्पर्धा सुरू आहे. या पार्श्वभूमीवर रेडिएशन निर्माण करणाऱ्या उपकरणांचा इतिहास, त्यांचे घातक परिणाम आणि त्यापासून संरक्षण नेमके कसे करावे, याचा आढावा घेणारी तीन भागांची मालिका आजपासून सादर करीत आहोत. आजच्या पहिल्या भागात रडार यंत्रणा आणि मायक्रोवेव्हची कुळकथा जाणून घेणार आहोत.
मिलिंद बेंबळकर
मायक्रोवेव्हद्वारे रेडिएशन निर्माण करणाऱ्या उपकरणांचा इतिहास अतिशय रंजक आहे. पहिल्या महायुध्दाच्या काळात अमेरिका, इंग्लंड आणि फ्रान्समधील वैज्ञानिकांनी
एकत्र येऊन अॅस्डिक (ASDIC) नावाचे पाणबुड्यांमध्ये वापरण्यासासाठी उपकरण विकसित केले होते. त्यामधून ध्वनिलहरी पाण्यामध्ये सोडल्या जात असत. त्या ध्वनिलहरी घन वस्तूवर आदळून परत येत असत. परत आलेल्या ध्वनिलहरींच्या त्या घन वस्तूची जागा, आकार आणि घनता याची मोजमापे मिळत असत. साधारणतः दोन किलोमीटर अंतरावरील पाणबुडी, व्हेल मासा, माशांचा थवा या विषयी अॅस्डिक उपकरणामार्फत माहिती मिळत असे. १९३९च्या शेवटी जर्मनीने इंग्लंडवर आक्रमण करण्याचा निर्णय घेतला. प्रथम जर्मनीने इंग्लंडमधील बंदरे, किनारपट्टीवरील जहाजे, विमानांचे कारखाने, विमानाच्या धावपट्ट्या यांच्यावर प्रचंड बाँबवर्षाव करण्यास सुरुवात केली. या हल्ल्यामुळे लंडन शहरात १० हजार नागरिकांचा मृत्यू झाला आणि लक्षावधी इमारती उद्ध्वस्त झाल्या. जर्मनीमधील २५ लाख सैनिक इंग्लंडमध्ये प्रवेश करण्याच्या तयारीत होते. इंग्लंडला जणू वेढाच पडला. नागरिक बाँब हल्ल्यापासून जीव वाचवण्यासाठी भुयारी रेल्वे स्टेशनचा आसरा घ्यायला लागले. अशा परिस्थितीत वायरलेस संपर्क यंत्रणेवर ज्याचे प्रभुत्व असेल, जो त्याचा प्रभावीपणे वापर करेल त्याचा विजय निश्चित होता. मात्र, दुसऱ्या महायुध्दाच्या सुरुवातीच्या काळात तरी जर्मनी वायरलेस संपर्क यंत्रणेमध्ये अधिक सरस होती, वरचढ होती. जर्मनीचा आकाशातून आणि सागरातून होणारा तुफानी हल्ला रोखण्यासाठी अत्याधुनिक रडार यंत्रणा बनविणे, अँटेनाचा व्यास एक मीटरपेक्षा कमी करणे आणि निर्माण होणारी वेव्हलेंथ (तरंग लांबी) १० सेमीपेक्षा कमी ठेवणे आवश्यक होते. त्यासाठी सहज वापरण्यायोग्य लहान आकाराच्या रेडिओ लहरी तयार करणारे उपकरण
बनविणे आवश्यक होते.
१९४०मध्ये युध्दग्रस्त इंग्लंड आणि युध्दापासून अलिप्त असलेली अमेरिका यांच्यामध्ये संरक्षण क्षेत्रातील सामग्रीच्या तंत्रज्ञान विषयक फार मोठया प्रमाणात देवाणघेवाण झाली. इंग्लंडच्या संरक्षण खात्यातील वैज्ञानिक एडी बोवेन यांनी स्वतःच्या देखरेखीखाली लष्करी गुपिते असलेली विविध कागदपत्रे, रेखाटने, उपकरणे, मॅग्नेट्रॉन विषयीची माहिती कार्गोमध्ये भरली. हा कार्गो अतिशय गुप्तपणे अटलांटिक महासागरातून हेलिफॅक्स, नोव्हा स्कॉटिया, कॅनडा येथे आणला आणि पुढे तो अमेरिकेत पोहोचवला. तत्कालीन अमेरिकेचे अध्यक्ष थिओडोर रुझवेल्ट यांच्या प्रशासनातील प्रमुख वैज्ञानिक सल्लागार डॉ. वेनेवर बुश (यांची स्वतःची रेथॉन कॉर्पोरेशन ही मोठी औद्योगिक संस्था
होती) यांची एडी बोवेन यांनी भेट घेतली. त्यांना विद्युत चुंबकीय लहरी तयार करणारे मॅग्नेट्रॉन या उपकरणाची रेखाटने दाखविली. पुढे डॉ. वेनेवर बुश यांनी मॅसेच्युसेटस्
इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी आणि रेथॉन कॉर्पोरेशनच्या मदतीने दिवसाला २६०० मॅग्नेट्रॉन्स बनविण्यात सुरुवात केली. रेथॉन कॉर्पोरेशनचे रडार उपकरण तयार करण्याचे तंत्रज्ञान पेनिसिलिन, मलेरिया प्रतिबंधक औषधे, कीटकनाशके, रॉकेट बनविण्याच्या तंत्रा इतकेच महत्वपूर्ण मानले जाते. आता इंग्लंडने आपल्या विमानांमध्ये रेथॉन कॉर्पोरेशननी बनविलेली अतिशय सुटसुटीत रडार यंत्रणा बसविण्यास सुरुवात केली. त्यामुळे समुद्र किनाऱ्यावर, बोटींमध्ये आणि विमानांमध्ये संदेशवहन यंत्रणेत कमालीचा फरक पडला. त्यांना जर्मनीच्या आक्रमक विमानांचा त्वरित वेध घेता येणे शक्य झाले आणि वेळोवेळी प्रतिकार करणे सोपे झाले. मोठ्या प्रमाणावर होणारी जीवित आणि वित्तहानी टाळता यायला लागली. या रडार उपकरणांमुळे दुसऱ्या महायुध्दाचे चित्र बदलण्यास सुरुवात झाली. मित्र राष्ट्रांची, इंग्लंडची सरशी होण्यास सुरुवात झाली. दुसरे महायुध्द संपल्यानंतर, अमेरिकेत रेथॉन कॉर्पोरेशनचे वरिष्ठ अधिकारी पर्सी स्पेन्सर प्रयोगशाळेत काम करीत असताना मॅग्नेट्रॉनच्या (रडार यंत्रणेमधील रेडिओ वेव्हज तयार करणारे उपकरण) रेडिओ लहरींच्या झोतासमोर उभे होते. त्यावेळेस त्यांच्या लक्षात आले. त्यांच्या खिशातील कँडी बार वितळला आहे. नंतर त्यांनी मॅग्नेट्रॉनच्या रेडिओ लहरींसमोर मक्याचे दाणे ठेवले तर काय दाणे तडतडायला लागले आणि खोलीभर पसरले.
त्यांनी रेडिओ लहरींसमोर अंडे ठेवले. ते आतून गरम व्हायला लागले, कंपित व्हायला लागले अल्पावधीतच ते फुटले आणि पिवळ्या बलकाचे शिंतोडे आजूबाजूच्या भिंतीवर उडाले. आता पर्सी स्पेन्सर यांच्या लक्षात यायला लागले. डोळ्यांना न दिसणाऱ्या रेडिओ लहरी पदार्थामध्ये सोडले तर, आणि त्या पदार्थामध्ये जर पाणी अथवा ज्ञात द्रव पदार्थ असेल तर त्या पदार्थामध्ये उष्णता निर्माण होते. या तत्वाचा वापर करून १९४७मध्ये रेथॉन कॉर्पोरेशनने 'रडार रेंज' या नावाने पहिला मायक्रोवेव्ह ओव्हन तयार केला, या ओव्हनला १६०० वॉट ऊर्जा लागत असे. त्याची उंची ६ फूट होती तर वजन ३१७ किलो...मोठ्या उपहारगृहांमध्येच याचा वापर होत असे. पुढे २० वर्षांनी 'अमाना' या कंपनीने स्वयंपाकगृहात मावेल असा आणि १००० वॉटचा आणि ९१५ मीटर हर्ट्झ रेडिओ लहरींचा 'रडार रेंज' बाजारात आणला. १९७० च्या सुमारास कंपन्यांनी ओव्हनचे 'रडार रेंज' हे नाव बदलून मायक्रोवेव्ह ओव्हन हे नाव कायम ठेवले. अमेरिकेमध्ये 'लिटन'सारख्या कंपन्यांनी मायक्रोवेव्ह ओव्हनची टीव्हीवर मोठया प्रमाणात जाहिराती सुरू केल्या.
आता मायक्रोवेव्ह ओव्हनने टोस्टर, फ्रीज, डिश वॉशरच्या बरोबरीने स्वयंपाकघरात जागा पटकावली. पुढील काळात मायक्रोवेव्ह ओव्हनमध्ये शिजवलेल्या अन्नपदार्थांविषयी मोठे संशोधन झाले. पूर्वीच्या सोव्हिएट युनियनमध्ये मायक्रोवेव्ह ओव्हनमधील शिजवण्यात आलेल्या अन्नाच्या दर्जाबाबत बरेच संशोधन झाले होते व ते अशा निष्कर्षाप्रत पोहोचले होते की, मायक्रोवेव्हमध्ये तयार केलेले अन्नाचा दर्जा खालावतो. त्यामुळे त्यांनी २०१४ पर्यंत मायक्रोवेव्ह ओव्हनवर निबंध घातले होते.
'Never be sick again' या रेमंड फ्रान्सिस (बायोकेमिस्ट्री या विषयातील संशोधक) यांच्या गाजलेल्या पुस्तकात मायक्रोवेव्ह ओव्हन वापरून अन्न शिजविण्याच्या पध्दतीवर खूप टीका केलेली आहे. ते म्हणतात, अन्नाला अति उर्जेच्या थपडा मायक्रोवेव्ह ओव्हनमध्ये बसतात. त्यामुळे अन्नपदार्थांची केमिस्ट्रीच बदलून जाते. त्यातील पोषक द्रव्ये कमी होतात. शिवाय विषारी पदार्थ निर्माण होतात. मानवी शरीरास अज्ञात असे अजब रेणू तयार होतात. त्यापैकी काही कॅन्सर निर्माण करणारे असतात. पूर्वीच्या सोविएत युनियन व स्वित्झर्लंड येथे केलेल्या संशोधनानुसार मायक्रोवेव्ह ओव्हनमध्ये तयार केलेले अन्नपदार्थ काही प्रकारचे कॅन्सर, संप्रेरकांचा (हार्मोन्स) असमतोल, लिंफ ग्रंथींमध्ये गडबड, पचन संस्थेमध्ये बिघाड,रोगप्रतिकारक शक्तीमध्ये कमतरता, रक्तामध्ये अस्वाभाविकता, मेंदूमध्ये कायमचा बिघाड, हृदयविकार आणि मानसिक रोगांसाठी कारणीभूत आहेत. शास्त्रीय संशोधनामध्ये असे आढळून आलेले आहे, ९० टक्के मायक्रोवेव्ह ओव्हनमधून मायक्रोवेव्हजची गळती होते, ती ओव्हन वापरणाऱ्यांसाठी हानीकारक आहे.